Қазақша аударманы Қазақстан Жоғары Ложасы Куктің 1861 жылғы қазіргі ағылшынша баяндауынан жасады.
Орта ағылшын тіліндегі түпнұсқа
Қазақша аударма
THonkyd be god [Fol. 4]
our glorious
ffadir and fo|un|
der and former of heuen
and of erthe and of all
thygis that in hym is
that he wolde foche|s|aue of
his glorius god hed for to
make |s|o mony thyngis of d
uers vertu for mankynd. [10]
ffor he mader all thyngis for
to be abedient & |s|oget to man
ffor all thyngis that ben come|s|
tible of hol|s|ome nature he
ordeyned hit for manys |s|usty [Fol.4 b.]
na|n|s. And all to be hath yif
to man wittys and cony|n|g
of dy|ver|s thyngys and craft
tys by the whiche we may
trauayle in this worlde to [20]
gete |wit| our lyuyg to make
diuers thingys to goddis ple
|s|ans and also for our e|s|e and
profyt. The whiche thingis
if I |s|cholde reher|s|e hem hit
wre to longe to telle and to
wryte. Wherfor I woll leue.
but I |s|chall |s|chew you |s|ome
that is to |s|ey ho and in what [Fol. 5]
wyse the |s|ciens of Gemetry [30]
fir|s|te be ganne and who |wer|
the founders therof and of
othur craftis mo as hit is no
tid in |the| bybill and in othur
|s|tories.
Біздің ұлы Әкеміз, көк пен жердің және ондағы барлық нәрсенің Жаратушысы әрі Құрушысы Құдайға шүкір болсын! Ол өзінің ұлы Құдайлығымен адамзатқа арнап түрлі қасиеті бар көп нәрсені жасауға рақым етті: өйткені Ол барлық нәрсені адамға бағынышты әрі мойынсұнғыш етіп жаратты, ал жеуге жарамды, пайдалы табиғаты бар нәрсенің бәрін адамның қорегі үшін белгіледі.
Сондай-ақ Ол адамға түрлі нәрселер туралы ақыл мен білім және өнерлер берді, олар арқылы біз осы дүниеде еңбек етіп, күн көрісімізді табамыз, Құдайдың разылығы үшін, сондай-ақ өз жайлылығымыз бен пайдамыз үшін түрлі нәрселер жасаймыз. Егер мен оларды түгел санап шықсам, айтуға да, жазуға да тым ұзақ болар еді. Сондықтан мен оларды қалдырамын, бірақ кейбірін сендерге көрсетемін, яғни геометрия ғылымы алғаш қалай және қандай жолмен басталғанын, оның негізін салушылар кімдер болғанын және Киелі кітапта мен басқа тарихтарда айтылғандай, басқа да өнерлердің негізін салушыларды.
HOw and in what ma
ner |th|at this worthy
|s|ciens of Gemetry be gan I
wole tell you as I sayde bi
fore. ye |s|chall undirstonde [40]
|that| |ther| ben vi|i| |liberall |s|ciens
by the whiche vi|i| all |s|ciens
and craftis in the world were [Fol. 5 b.]
fyr|s|te founde. and in especiall
for he is causer of all. |that| is to
sey |the| |s|ciens of Gemetry of all
other that be. the whiche v|i|i sci
Бұл құрметті геометрия ғылымы қалай және қандай жолмен басталғанын, жоғарыда айтқанымдай, сендерге айтып беремін. Біліңдер, жеті еркін ғылым бар, дүниедегі барлық ғылымдар мен өнерлер алғаш сол жетеуі арқылы табылған, әсіресе бәрінің себепкері болғандықтан, яғни
басқа барлық бар ғылымдардың ішінде геометрия ғылымы; ол жеті ғылым былай аталады.
ens ben called thus. as for the
fir|s|t |that| is called fundament
of sciens his name is gra|mmer| [50]
he techith a man ry|g|thfully to
|s|peke and to write truly. The
|s|econde is rethorik. and he te
chith a man to |s|peke formabe
ly and fayre. The thrid is
dioletic|us|. and |that| |s|ciens techith
a man to discerne the trowthe [Fol. 6]
fro |the| fals and comenly it is
tellid art or |s|oph’stry. The fourth
ys callid ar|s|metryk |the| whiche [60]
techeth a man the crafte of
nowmbers for to rekyn and
to make a coun|t| of all th|y|ge
The ffte Gemetry the which
techith a man all the met|t|
and me|s|u|r|s and ponderat|o|n
of wy|g|htis of all mans craf|t|
The. vi. is musi|k| that techith
a man the crafte of |s|ong in
notys of voys and organ & [70]
trompe and harp and of all [Fol. 6 b.]
othur |p|teynyng to hem. The
vi|i| is a|s|tronomy that techith
man |the| cours of the |s|onne
and of |the| moune and of ot|her|
|s|terrys & planetys of heuen.
Біріншісі — ғылымның іргетасы деп аталады, оның аты грамматика; ол адамға дұрыс сөйлеуді және шынайы жазуды үйретеді.
Екіншісі — риторика; ол адамға келісімді әрі көркем сөйлеуді үйретеді.
Үшіншісі — диалектика; бұл ғылым адамға шындықты жалғаннан айыруды үйретеді, оны көпшілік өнер немесе софистика деп те атайды.
Төртіншісі арифметика деп аталады; ол адамға сандар өнерін, яғни барлық нәрсені санап, есеп жүргізуді үйретеді.
Бесіншісі — геометрия; ол адамға барлық адам өнерінің өлшеуін, өлшемдерін және салмақтарды таразылауды үйретеді.
Алтыншысы — музыка; ол адамға ән өнерін, дауыс пен органның, кернейдің және арфаның нотасын, сондай-ақ оларға қатысты басқа барлық нәрсені үйретеді.
Жетіншісі — астрономия; ол адамға күннің, айдың және аспанның басқа жұлдыздары мен планеталарының жүрісін үйретеді.
OWr entent is princi
pally to trete of fyrst
fundacion of |the| worthe |s|cy|en|s
of Gemetry and we were [80]
|the| founders |ther| of as I seyde
by fore there ben vi|i| liberall
|s|cyens |that| is to |s|ay vi|i| |s|ciens or
craftys that ben fre in hem
selfe the whiche vi|i|. lyuen [Fol. 7.]
only by Gemetry. And Ge
metry is as moche to |s|ey
as the me|s|ure of the erth
Et sic dici|t| a geo |ge| q|ui|n |R| ter
a latine & metro|n| quod |e| [90]
men|s|ura. U|na| Gemetria. i,
mens|u|r terre uel terra|rum|.
that is to |s|ay in englische that
Gemetria is I |s|eyd of geo |that| is
in gru. erthe, and metro|n| |that| is
to |s|ey me|s|ure. And thus is |this|
nam of Gemetria c|om|pounyd
as is|s|eyd the me|s|ur of |the| erthe.
Біздің негізгі мақсатымыз — құрметті геометрия ғылымының алғашқы негізі туралы айту, және біз оның негізін салушылар болдық, жоғарыда айтқанымдай. Жеті еркін ғылым бар, яғни жеті ғылым, немесе өздігінен еркін өнерлер, сол жетеуі тек геометриямен өмір сүреді. Ал геометрия дегеніміз жердің өлшемі деген сөз: «Et sic dicitur a geo ge quin R tera latin et metron quod est mensura. Una Geometria in mensura terra vel terrarum», яғни ағылшынша айтқанда, геометрия, мен айттым, жер деген мағынаны беретін грек тіліндегі гео сөзінен, және өлшем деген мағынаны беретін метрон сөзінен шыққан, осылайша Геометрия деген бұл ат құралып, жердің өлшемі деп айтылады.
MErvile ye not that I
|s|eyd that all |s|ciens lyu|e| [100]
all only by the |s|ciens of Geme
try. ffor there is none artifici|-|
all ne honcrafte that is wro|g|th
by manys hond bot hit is
wrou|g|ght by Gemetry. and a
notabull cau|s|e. for if a man
worche |wit| his hondis he wor
chyth |wit| so|m|e ma|nner| tole and
|ther| is none in|s|trument of ma|-|
teriall thingis in this worlde [110]
but hit come of |the| kynde of
erthe and to erthe hit wole
turne a yen. and ther is n|one| [Fol. 8.]
in|s|trument |that| is to |s|ay a tole
to wirche |wit| but hit hath
some p|ro|op|r|orcion more or la|s||s|e
And some proporcion is me|s|ure
the tole er the in|s|trment
is erthe. And Gemetry is
|s|aid the me|s|ure of erth|e| Whe|re|
fore I may |s|ey |that| men lyuen
all by Gemetry. ffor all
men here in this worlde lyue
by |the| labour of her hondys.
Барлық ғылымдар тек геометрия ғылымы арқылы өмір сүреді деп айтқаныма таңданбаңдар, өйткені олардың ешқайсысы жасанды емес. Адамның қолымен жасалатын ешбір қолөнер геометриясыз жасалмайды, және бұған айтарлықтай себеп бар: егер адам қолымен жұмыс істесе, ол қандай да бір құралмен істейді, ал бұл дүниеде заттық құралдардың ешқайсысы жердің тегінен шықпайтыны жоқ және ол жерге қайта айналады; және ешбір құрал, яғни жұмыс істейтін аспап, аз немесе көп болса да, қандай да бір пропорциясыз болмайды. Ал пропорция — өлшем, ал құрал, немесе аспап — жер. Ал геометрия жердің өлшемі деп айтылады. Сондықтан мен адамдардың бәрі геометриямен өмір сүреді деп айта аламын, өйткені бұл дүниедегі барлық адамдар өз қолдарының еңбегімен өмір сүреді.
MOny mo pbacions I
wole telle yow why |that|
Gemetry is the |s|ciens |that| all re [Fol. 8 b.]
sonable m|e|n lyue by. but I
leue hit at |this| tyme for |the| l|o|ge
|pro|ce|s||s|e of wrytyng. And now [130]
I woll|prp|cede forthe|r| on me ma
ter. ye |s|chall under|s|tonde |that|
amonge all |the| craftys of |the|
worlde of mannes crafte
ma|s|onry hath the mo|s|te no
tabilite and mo|s|te |par|te of |this|
|s|ciens Gemetry as hit is
notid and |s|eyd in |s|toriall
as in the bybyll and in the
ma|s||ter| of |s|tories. And in poli/cronico [140]
a cronycle |pri|nyd and in the [Fol. 9.]
|s|tories |that| is named Beda
De Imagine m|un|di & Isodo|rus|
ethomologia|rum|. Methodius
epus & marti|rus|. And ot|her|
meny mo |s|eyd |that| ma|s|on|r|y is
principall of Gemetry as
me thenkyth hit may well
be |s|ayd for hit was |the| first
that was foundon as hit is [150]
notid in the bybull in |the| first
boke of Genesis in the iii|i|
chap|ter|. And al|s|o all the doc
tours afor|s|ayde acordeth |ther| to
And |s||u|me of hem |s|eythe hit [Fol. 9. b.]
more openly and playnly
ry|g|t as his |s|eithe in the by
bull Gene|s|is
Геометрияның неліктен барлық парасатты адамдар өмір сүретін ғылым екенін дәлелдейтін тағы көп дәлел айтар едім, бірақ жазудың ұзақ болатынына байланысты оны осы жолы қалдырамын. Енді өз тақырыбымды әрі қарай жалғастырамын. Біліңдер, дүниедегі барлық өнерлердің, адам өнерлерінің ішінде Масондық ең үлкен абыройға ие және осы геометрия ғылымының ең көп бөлігін алады, бұл тарихта, мысалы Киелі кітапта және тарихтың шеберінде айтылып, жазылған. Және басылған «Поликроникон» шежіресінде, және Беда деп аталатын тарихтарда. «De Imagine Mundi»; және Исидордың «Этимологиялары»; Мефодий, епископ әрі шейіт, және тағы көп басқалар масондық геометрияның бастысы деп айтты, менің ойымша, оны дәл солай айтуға болады, өйткені ол ең алғаш негізі қаланған, Киелі кітапта, Жаратылыс кітабының бірінші кітабында, төртінші тарауында айтылғандай; және жоғарыда аталған барлық ғалымдар да соған келіседі, ал кейбірі оны ашығырақ әрі айқынырақ айтады, дәл Киелі кітапта, Жаратылыс кітабында айтылғандай.
ADam is line linyalle
|s|one de|s|cendyng doun|e| [160]
the vi|i| age of adam byfore
noes flode |ther| was a ma|n| |that|
was clepyd lameth the
whiche hadde i|i| wyffes |the|
on hyght ada & a nother
|s|ella by the fyr|s|t wyffe |th|at
hyght ada |he| be gate i|i| |s|onys
|that| one hyght Jobel and the o|ther|
height juball. The elder |s|one [Fol 10.]
Jobell he was the fists ma|n| [170]
|that| e|ver| found gemetry and
ma|s|onry. and he made how
|s|is & namyd in |the| bybull
Pa|ter| habitantci|um| in tento|-|
ris atq|ue| pasto|rum| That is to
|s|ay fader of men dwellyng
in tentis |that| is dwellyng
how|s|is. A. he was Cayin is
ma|s||ter| ma|s|on and go|ver|nor
of all his werkys whan [180]
he made |the| Cite of Enoch
that was the fir|s|te Cite
that was the fir|s|t Cite |th|at [Fol. 10 b.]
e|ver| was made and |that| made
Kayme Adam is |s|one. |an|d
yaf to his owne |s|one. Enoch
and yaff the Cyte the n|am|e
of his |s|one and kallyd hit
Enoch. and now hit is
callyd Effraym and |ther| wa|s| [190]
|s|ciens of Gemetry and ma
|s|onri fyr|s|t occupied and
c|on|trenyd for a |s|ciens and
for a crafte and |s|o we may
|s|ey |that| hit was cav|s|e & f|un|
dacion of all craftys and
|s|ciens. And al|s|o |this| ma|n| [Fol. 11.]
Jobell was called Pa|ter|
Pasto|rum|
Адамның тікелей ұрпағы, Нұхтың топанынан бұрынғы Адамның жетінші ұрпағында Ламех деген адам болды, оның екі әйелі болды: бірінің аты Ада, екіншісінің аты Цилла; бірінші әйелі Ададан ол екі ұл тапты, бірінің аты Иавал, екіншісінің аты Иувал. Үлкен ұлы Иавал геометрия мен Масондықты ең алғаш тапқан адам болды, және ол үйлер салды, Киелі кітапта «Pater habitancium in tentoris atque pastorum» деп аталған, яғни шатырларда тұратын адамдардың әкесі, яғни тұрғын үйлерде тұратындардың. Және ол Каиннің бас шебер-масоны, оның барлық жұмыстарының басқарушысы болды, Каин алғашқы қала Енох қаласын салған кезде; ол бұрын-соңды салынған алғашқы қала еді, оны Адамның ұлы Каин салып, өз ұлы Енохқа берді, және қалаға ұлының атын беріп, оны Енох деп атады. Ал қазір ол Ефраим деп аталады, және сонда Геометрия ғылымы мен масондық алғаш ғылым және өнер ретінде қолданылды және құрылды, сондықтан біз оны барлық өнерлер мен ғылымдардың себебі және негізі деп айта аламыз, және бұл адам, Иавал, сондай-ақ «pater pastorum» деп аталды.
THe mas|ter| of |s|tories [200]
|s|eith and beda de yma
gyna m|un|di policronicon &
other mo |s|eyn that he wa|s|
|th|e first that made de|per|ce|s|on
of lond |that| e|ver|y man myght
knowe his owne grounde
and labou|re| the|re| on as for
his owne. And also he de
|par|tid flockes of |s|chepe |that|
e|ver|y man myght know hi|s| [210]
owne |s|chepe and |s|o we may [Fol. 11 b.]
|s|ey that he was the fir|s|t
founder of |that| |sciens. And his
brother Juball. or tuball
was founder of my|s|yke &
|s|ong as pictogoras |s|eyth
in policronycon and the
|s|ame |s|eythe ylodou|re| in his
ethemologi|i| in the v|i| boke
there he |s|eythe that he was [220]
|the| fir|s|t foundere of my|s|yke
and |s|ong and of organ &
trompe and he founde |th|at
|s|ciens by the |s|oune of pon/deracion
of his brotheris hamers |that| [Fol. 12.]
was tubalcaym.
Тарихтың шебері, Беда, «De Imagine Mundi», «Поликроникон» және басқалар көбірек айтады: ол жерді бөлуді ең алғаш жасаған адам, сонда әрбір адам өз жерін біліп, оны өзінікі ретінде өңдей алатындай. Сондай-ақ ол қой отарларын бөлді, сонда әрбір адам өз қойларын біле алатындай, сондықтан біз оны бұл ғылымның алғашқы негізін салушы деп айта аламыз. Ал оның інісі Иувал, немесе Тувал, музыка мен әннің негізін салушы болды, Пифагор «Поликрониконда» айтқандай, және Исидор өзінің «Этимологияларында», алтыншы кітапта, дәл солай айтады, онда ол оны музыканың, әннің, органның және кернейдің ең алғашқы негізін салушы деп айтады, және ол бұл ғылымды інісінің, яғни Тувалкаиннің, балғаларының салмағынан шыққан дыбыстан тапты.
SOthely as |the| bybull
|s|eyth in the chapitre
|that| is to |s|ey the iii|i| of Gene|s|'
|that| he |s|eyth lameth gate apon [230]
his other wiffe |that| height |s|ella
a |s|one & a do|ou|c|ter| |the| names of
th|em| were clepid tubalcaym
|that| was |the| |s|one. & his doghter
hight neema & as the poli
cronycon |s|eyth |that| |s|ome men
|s|ey |that| |s|che was noes wyffe
we|ther| h|it| be |s|o o|ther| no we afferme/ hit nott
Шынында да, Киелі кітапта, тарауда, яғни Жаратылыс кітабының төртіншісінде айтқандай, ол былай дейді: Ламех өзінің екінші әйелі Цилладан ұл мен қыз тапты, олардың аттары Тувалкаин, ол ұл, ал оның қызы Ноема деп аталды, және «Поликроникон» айтқандай, кейбір адамдар оны Нұхтың әйелі еді дейді: олай ма, олай емес пе, біз оны растамаймыз.
YE |s|chul|le| under|s|tonde
|that| |th|is |s|one tubalcaym [240]
was founder of |s|mythis
craft and o|ther| craft of
meteil |that| is to |s|ey of eyron
of braffe of golde & of |s|il|ver|
as |s|ome docturs |s|eyn & his
|s|ys|ter| neema was fynder of
we|ver|scraft. for by fore |that| time
was no cloth weuyn but
they did spynne yerne and
knytte hit & made h|em| |s|uch|e| [250]
clothyng as they couthe
but as |the| woman neema
founde |the| craft of weuyng [Fol. 13.]
& |ther|fore hit was kalled wo
menys craft. and |th|es ii|i|
brotheryn afore|s|ayd had know
lyche |that| god wold take ven
gans for |s|ynne o|ther| by fyre
or watir and they had gre|ter|
care how they my|s|t do to [260]
|s|aue |the| |s|ciens that |th|ey fo|un|de
and |th|ey toke her con|s|el|le|
to gedyr & by all her wit|ts
|th|ey |s|eyde |that| were. i|i| ma|ner| of
|s|tonn of |s|uche |ver|tu |that| |the| one
wolde ne|ver| brenne & |that| |s|to|ne|
is callyd marbyll. & |that| o|ther| sto|ne|
|that| woll not |s|ynke in wa|ter|. &
|that| stone is named la|tr|us. and
|s|o |th|ey deuy|s|yed to wryte all [270]
|the| |s|ciens |that| |th|ey had ffounde in
this i|i| |s|tonys if |that| god wol|de|
take vengns by fyre |that| |the|
marbyll |s|cholde not bren|ne|
And yf god |s|ende vengans
by wa|ter||that| |th|e o|ther| |s|cholde not
droune. & so |th|ey prayed |ther|
elder brother jobell |that| wold
make i|i|. pillers of |th|es. i|i|
|s|tones |that| is to |s|ey of marb|yll| [280]
and of la|tr|us and |that| he wold [Fol. 14.]
write in the i|i|. pylers al|l|
|the| |s|ciens & craf|ts| |that| al|l| |th|ey
had founde. and |s|o he did
and |ther|for we may |s|ey |that|
he was mo|s|t co|nn|yng in
|s|ciens for he fyr|s|t bygan
& |per|formed the end by for
noes flode.
Біліңдер, бұл ұл Тувалкаин ұсталық өнердің және басқа металл өнерлерінің, яғни темірдің, жездің, алтынның және күмістің негізін салушы болды, кейбір ғалымдар айтқандай, ал оның қарындасы Ноема тоқымашылық өнерін тапты, өйткені ол кезге дейін мата тоқылмаған, олар жіп иіріп, оны түйіп, қолдарынан келгенше өздеріне сондай киім жасайтын, бірақ әйел Ноема тоқу өнерін тапқандықтан, оны әйелдер өнері деп атады, және жоғарыда аталған осы үш бауыр Құдай күнәнің кегін не отпен, не сумен алатынын білді, және олар тапқан ғылымдарын қалай сақтап қалуға болатыны туралы көбірек уайымдады, және олар бірге кеңесіп, бар ақылдарымен былай деді: екі түрлі тас бар, олардың бірі ешқашан жанбайтындай қасиетті, және сол тас
мәрмәр деп аталады, ал екіншісі суда батпайтын тас, және ол тас латрес деп аталады, сондықтан олар тапқан барлық ғылымдарды осы екі тасқа жазуды ойластырды, егер Құдай кегін отпен алса, мәрмәр жанбасын деп.
Ал егер Құдай кегін сумен жіберсе, екіншісі суға батпасын деп; сондықтан олар өздерінің
үлкен ағасы Иавалдан осы екі тастан екі бағана жасауын өтінді, яғни мәрмәрдан
және латрестен, және сол екі бағанаға олар тапқан барлық ғылымдар мен өнерлерді жазуын өтінді, ол солай істеді; сондықтан біз оны ғылымда ең
білікті болды деп айта аламыз, өйткені ол оны Нұх топанынан бұрын бірінші бастап, орындады.
KYndly knowyng of [290]
|that| venganns |that| god
wolde |s|end whether hit
|s|cholde be bi fyre or by wa|ter|
the bretherne hadde hit n|ot|
by a ma|ner| of a |pro|phecy they [Fol. 14 b.]
wi|s|t |that| god wold |s|end one |ther|
of. and |ther| for thei writen
he|re| |s|ciens in |the|. i|i|. pilers
of |s|tone. And |s||u|me men |s|ey
|that| |th|ey writen in |the|. |s|tonis [300]
all |th|e. vi|i| |s|ciens. but as
|th|ey in here mynde |that| a ven
ganns |s|cholde come. And
to hit was |that| god |s|entd ven
ganns |s|o |that| |ther| come |s|uche
a flode |th|at al|le| |the| worl was
drowned. and al|le| men w|er|
dede |ther| in |s|aue. vii|i|. |per|sonis
And |that| was noe and his [Fol. 15.]
wyffe. and his ii|i|. sonys & [310]
here wyffes. of whiche. ii|i|
sones a|ll| |the| world cam of.
and here namys were na
myd in this ma|ner|. Sem. Cam.
& Japhet. And |this| flode was
kalled noes flode ffor he &
his children were |s|auyed |ther|
in. And af|ter| this flode many
yeres as |the| cronycle telleth
thes. i|i| pillers were founde [320]
& as |the| polycronicon |s|eyth |that|
a grete clerke |that| callede puto|-|/goras
|f|onde |that| one and hermes |the|
philisophre fonde |that| other. &
thei tought forthe |the| |s|ciens |that|
thei fonde |ther| y wryten.
Құдай жіберетін кегін, оның отпен немесе сумен болатынын, бауырлар табиғи түрде білді, оны олар пайғамбарлық арқылы білген жоқ, олар Құдайдың соның бірін жіберетінін білді, сондықтан олар өз ғылымдарын екі тас бағанаға жазды, және кейбір адамдар айтады,
олар тастарға жеті ғылымның бәрін жазды деп, бірақ олар кектің келетінін ойларында ұстағандай. Және солай болды: Құдай кек жіберді, сондай топан келіп, бүкіл дүние суға батып, ондағы барлық адам өлді, тек сегіз жан қалды. Ол Нұх, оның әйелі, оның үш ұлы және олардың әйелдері, сол үш ұлдан бүкіл дүние тарады, олардың аттары былай аталды: Сим, Хам және Иафет. Және бұл топан
Нұх топаны деп аталды, өйткені ол және оның балалары сонда аман қалды. Және осы топаннан кейін көп
жыл өткен соң, шежіре айтқандай, осы екі бағана табылды, және «Поликроникон» айтқандай, Пифагор деп аталатын ұлы ғалым біреуін тапты, ал философ Гермес екіншісін тапты, және олар сонда жазылған тапқан ғылымдарын әрі қарай үйретті.
Every cronycle and |s|to
riall and meny other
clerkys and the bybull in |pri|nci
pall wittenes of the makyn|ge| [330]
of the toure of babilon and hit
is writen in |the| bibull Gene|sis
Cap|ter| |x| wo |that| Cam noes
|s|one gate nembrothe and he
war a myghty man apon |the|
erthe and he war a stron|ge|
man like a Gyant and he w|as| [Fol. 16.]
a grete Kyng. and the bygyn
yn|ge| of his kyngdom was
trew kyngd|om| of babilon and [340]
arach. and archad. & talan &
the lond if |s|ennare. And this
same CamNemroth be gan |the| towre
of babilon and he taught and
he taught to his werkemwn |the|
crafte of ma|s|uri and he had
|wit| h|ym| mony ma|s|onys mo |th||an|
|x|l |th|ou|s|and. and he louyd &
chere|s|ched them well. and hit
is wryten in policronicon and [350]
in |the| mas|ter| of |s|tories and in
other |s|tories mo. and |this| a part
wytnes bybull in the |s|ame
|x|. chap|ter| he |s|eyth |that| a
|s|ure |that| was nye kynne to
CamNembrothe yede owt of |the| londe of
|s|enare and he bylled the Cie
Nunyve and plateas and o|ther|
mo |th|us he |s|eyth. De tra illa
& de |s|ennare egreffus est a|s|u|re| [360]
& edificauit Nunyven & pla|-|
teas ciuiya|te| & cale & Jesu q|o|q|z|
in|ter| nunyven & hec |est| Ciuita|s|
magna.
Әрбір шежіре мен тарих, көптеген басқа ғалымдар, ең бастысы Киелі кітап Бабыл мұнарасының салынуына куә; Киелі кітапта, Жаратылыс кітабының он тарауында, Нұхтың ұлы Хам Нимродты қалай тапқаны, ол жер бетінде құдіретті адам болып өскені, алып сияқты күшті адам болып өскені, және ол ұлы патша болғаны жазылған. Оның патшалығының басы Бабылдың, Арахтың, Архадтың, Каланның нағыз патшалығы және Сеннаар елі болды. Және дәл осы Нимрод Бабыл мұнарасын бастады… және ол өз жұмысшыларына өлшем өнерін үйретті, және оның қасында көптеген масондар, қырық мыңнан астам, болды. Және ол оларды жақсы көріп, бағалады. Және «Поликрониконда», тарихтың шеберінде және басқа да көптеген тарихтарда жазылған, және мұны Киелі кітап ішінара куәландырады, сол он тарауда, онда Нимродтың жақын туысы Ассур Сеннаар елінен шығып, Ниневия мен Платеас қалаларын және басқаларын салды дейді; мұны ол былай айтады: «de tra illa et de Sennare egressus est Asur, et edificavit Nineven et Plateas civitatum et Cale et Jesu quoque, inter Nineven et hoec est Civitas magna».
RE|s|on wolde |that| we |s|chold [Fol. 17.]
tell opunly how & in
what ma|ner| that |the| charges
of ma|s|oncraft was fyr|s|t fo|un|
dyd & ho yaf fir|s|t |the| name
to hit of ma|s|onri and ye [370]
|s|chyll knaw well |that| hit told
and writen in policronicon &
in methodus ep|iscopu|s and mar|ter|
|that| a|s|ur |that| was a worthy lord
of |s|ennare |s|ende to nembroth
|the| kynge to |s|ende h|ym| ma|s|ons
and workemen of craft |that| myght
helpe hym to make his Cite
|that| he was in wyll to make. [Fol. 17 b.]
And nembroth |s|ende h|ym| |xxx| [380]
C. of masons. And whan |th|ey
|s|cholde go & |s|ende h|em| forth. he
callyd hem by for h|ym| and |s|eyd
to hem ye mo|s|t go to my co
|s|yn a|s|ure to helpe h|ym| to bilde
a cyte but loke |that| ye be well
go|uer|nyd and I |s|chall yeue
yov a charge |pro|fitable for
you & me.
Ақыл талап етеді, масон өнерінің ережелері алғаш қалай және қандай жолмен негізделгенін және оған масондық деген атты алғаш кім бергенін ашық айтуымыз керек. Және біліңдер, «Поликрониконда» және Мефодийде, епископ әрі шейітте айтылып, жазылғандай, Сеннаардың ізгі лорды Ассур патша Нимродқа адам жіберіп, өзі салғысы келген қаласын салуға көмектесе алатын масондар мен өнер жұмысшыларын жіберуін сұрады.
Және Нимрод оған үш мың масон жіберді. Ал оларды жөнелтуге тиіс болғанда, оларды алдына шақырып, оларға былай деді: «Сендер менің туысым Ассурға барып, оған қала салуға көмектесулерің керек; бірақ жақсы басқарылатындарыңды қараңдар, және мен сендерге саған да, маған да пайдалы ереже беремін.
WHen ye come to |that| lord [390]
loke |that| ye be trewe to
hym lyke as ye wolde be to
me. and truly do your labour [Fol. 18.]
and craft and takyt re|s|on|-|
abull your mede |ther|for as ye
may de|s|erue and al|s|o |that| ye
loue to gedyr as ye were
bre|th|eryn and holde to gedyr
truly. & he |that| hath most c|on||yn|g
teche hit to hys felaw and [400]
louke ye go|uer|ne you ayen|s|t
yowr lord and a monge
yowr selfe. |that| I may haue
worchyppe and thonke for
me |s|endyng and techyng
you the crafte. and |th|ey re|s|/ceyuyd
the charge of h|ym| |that| was here [Fol. 18 b.]
mai|s||ter| and here lorde. and
wente forthe to a|s|ure. &
bilde the cite of nunyve in [410]
|the| count|r|e of plateas and o|ther|
Cites mo |that| men call cale
and Jesen |that| is a gret Cite
bi twene Cale and nunyve
And in this ma|ner| |the| craft
of ma|s|onry was fyr|s|t |pre|fer
ryd & chargyd hit for a |s|ci|en|s.
Сол лордқа барғанда, оған маған қандай адал болсаңдар, сондай адал болуға қараңдар, еңбектерің мен өнерлеріңді шынайы атқарыңдар, ол үшін лайығыңша ақылға сыйымды сый алыңдар, және бір-бірлеріңді бауырлардай сүйіңдер, және бірге адал тұрыңдар; ал кімде білім көп болса, оны серігіне үйретсін; және лордыңа қатысты да, өздеріңнің арандарыңда да өздеріңді жақсы ұстауға қараңдар, сонда мен сендерді жіберіп, өнерді үйреткенім үшін құрмет пен алғыс алатын боламын». Және олар өздерінің шебері әрі лорды болған адамнан ереже қабылдап, Ассурға жөнелді де,
Платеас елінде Ниневия қаласын, және адамдар Кале
мен Йесен деп атайтын басқа да қалаларды салды; Йесен — Кале мен Ниневияның арасындағы үлкен қала. Осылайша масондық өнері ғылым ретінде алғаш жоғары бағаланып, ереже берілді.
ELders |that| we|re| bi for us
of ma|s|ons had te|s|e
charges wryten to hem as [420]
we haue now in owr char [Fol. 19.]
gys of |the| |s|tory of Enclidnis
as we have |s|eyn hem writ|en|
in latyn & in Fre|s|nche bothe
but ho |that| Enclyd come to ge|-|
metry re|s|on wolde we
|s|cholde telle yow as hit is
notid in the hybull & in other
|s|tories. In |xii| Capitl|or| Gene|sis|
he tellith how |that| abrah|am| com to [430]
the lond of Canan and owre
lord aperyd to h|ym| and |s|eyd I
|s|chall geue this lond to |th|i
|s|eed. but |ther| |s|yll a grete hun|ger|
in |that| lond. And abraham toke [Fol. 19 b.]
|s|ara his wiff |wit| him and
yed in to Egypte in pylgre|-|
mage whyle |the| hunger du
red he wolde hyde |ther|. And A
brah|am| as |the| cronycull |s|eyth [440]
he was a wy|s|e man and a
grete clerk. And covthe all
|the|vi|i| |s|ciens. and taughte
the egypeyans |the| |sciens of
Gemetry. And this worthy
clerk Enclidnis was his
clerke and lerned of hym.
And he yaue |the| fir|s|te name
of Gemetry all be |that| hit [Fol. 20.]
was ocupied bifor hit had [450]
no name of gemetry. But
hit is |s|eyd of ylodour Ethe
mologia|rum| in |the| v. boke. Ethe
mologia|rum| Cap|itolo| p'mo. |s|eyth
|that| Enclyde was on of |the| fir|s|t
founders of Gemetry &
he yaue hit name. ffor |in|
his tyme ther was a wa
ter in |that| lond of Egypt |that|
is callyd Nilo and hit flowid [460]
|so| ferre in to |the| londe |that| men
myght not dwelle |ther|in
Бізден бұрын өткен масондардың аға буындарына біз қазір Евклид тарихы бойынша ережелерімізде бар сияқты осы ережелер жазылып берілген, біз оларды латын және француз тілдерінде жазылған күйінде көрдік; ал Евклид геометрияға қалай келгені туралы, Киелі кітапта және басқа тарихтарда айтылғандай, сендерге айтуымыз орынды. Жаратылыс кітабының он екінші тарауында ол Ыбырайымның Ханаан еліне қалай келгенін, және Иеміз оған көрініп: «Мен бұл жерді сенің ұрпағыңа беремін» деп айтқанын баяндайды; бірақ сол елде үлкен аштық болды, және Ыбырайым өзінің әйелі Сараны алып, зиярат ретінде Мысырға барды, аштық созылған кезде сонда тұрғысы келді. Ал Ыбырайым, шежіре айтқандай, дана адам, ұлы ғалым болды, жеті ғылымның бәрін білді және мысырлықтарға геометрия ғылымын үйретті. Ал осы ұлы ғалым Евклид оның шәкірті болып, одан үйренді. Және ол геометрияға алғашқы атын берді, оны бұрын қолданғанымен, оның геометрия деген аты болмаған. Бірақ Исидор «Этимологияларында», «Этимологиялардың» бесінші кітабында, бірінші тарауда, Евклидтің геометрияның алғашқы негізін салушыларының бірі болғанын және оған осы атты бергенін айтады, өйткені
оның заманында Мысыр елінде Ніл деп аталатын су болды, және ол елдің ішіне соншалықты алысқа дейін тасып, адамдар онда тұра алмайтын.
THen this worthi
clerke Enclide taught
hem to make grete wallys
and diches to holde owt |the|
watyr. and he by Gemet'
me|s|ured |the| londe and de|par|
tyd hit in dy|ver|s |par|tys. &
mad e|ver|y man to clo|s|e his [470]
awne |par|te |wit| walles and
diches an |the|en hit be c|am|e
a plentuos c|on|untre of all
ma|ner| of freute and of yon|ge|
peple of men and women
that |ther| was |s|o myche pepull
of yonge frute |that| they couth'
not well lyue. And |the| lordys
of the countre drew hem to
gedyr and made a councell [480]
how they myght helpe her
childeryn |that| had no lyflode
c|om|potente & abull for to fyn|de|
hem selfe and here childron
for |th|ey had |s|o many. and
a mong hem all in councell
was |this| worthy clerke Encli
dnis and when he |s|a|we| |th|at
all they cou|th|e not btynge
a bout this mater. he |s|eyd [490]
to hem woll ye take y|our| |s|on|ys| [Fol. 21 b.]
in go|uer|nanns & I |s|chall tec|he|
hen |s|uche a sciens |that| they
|s|chall iyue ther by |j|entel
manly vnder condicion |that|
ye wyll be |s|wore to me to
|per|fourme the go|uer|na|nn|s |that|
I |s|chall |s|ette you too and
hem bothe and the kyng
of |the| londe and all |the| lordys [500]
by one a|ss|ent gra|un|tyd |ther| too.
Сонда бұл ұлы ғалым Евклид оларға суды тоқтату үшін үлкен қабырғалар мен орлар жасауды үйретті; және ол геометрия арқылы жерді өлшеп, оны түрлі бөліктерге бөлді, және әрбір адамға өз бөлігін қабырғалармен және орлармен қоршатты, сонда ол ел барлық түрлі жемістерге және жас адамдарға, ер мен әйелге толы құнарлы елге айналды, сондай жас жемістер, яғни халық көп болғаны сонша, олар жақсы өмір сүре алмай қалды. Ал елдің лордтары бір жерге жиналып, кеңес құрды: өздерін және балаларын асырауға лайықты, жеткілікті әрі қабілетті тіршілігі жоқ балаларына қалай көмектесуге болады, өйткені олардың балалары тым көп еді. Және олардың бәрінің арасында кеңесте ұлы ғалым Евклид те болды, және олардың бәрінің бұл істі шеше алмайтынын көргенде, ол оларға былай деді: «Ұлдарыңды менің басқаруыма бересіңдер ме, және мен оларға солай ғылым үйретемін, олар сол арқылы текті адамдарша өмір сүретін болады, егер сендер маған ант беріп, мен сендерге де, оларға да белгілейтін басқаруды орындаймыз десеңдер». Және елдің патшасы мен барлық лордтар бір ауыздан келісті.
REson wolde |that| e|uer|y m|an|
woulde graunte to |that|
thyng |that| were |pro|fetable to h|im|
|s|elf. and they toke here |s|o [Fol 22.]
nys to enclide to go|uer|ne
hem at his owne wylle &
he taught to hem the craft
Masonry and yaf hit |th|e
name of Gemetry by cav|s|e [510]
of |the| |par|tyng of |the| grounde |that|
he had taught to |the| peple
in the time of |the| makyng
of |the| wallys and diches a
for |s|ayd to claw|s|e out |the|
watyr. & I|s|odor |s|eyth in his
Ethemolegies |that| Enclide
callith the craft Gemetrya
And |ther| this worthye clerke [Fol. 22 b.]
yaf hit name and taught [520]
hitt the lordis |s|onys of |the|
londe |that| he had in his tech|in|g
And he yaf h|em| a charge |that|
they scholde calle here eche
other ffelowe & no nother
wise by cav|s|e |that| they were
all of one crafte & of one
gentyll berthe bore & lor|ds'|
|s|onys. And also he |that| we|re|
most of c|on|nyng scholde be [530]
go|uer|nour of |the| werke and
scholde be callyd mais|ter| &
other charges mo |that| ben [Fol. 23.]
wryten in |the| boke of char
gys. And |s|o they wrought
|with| lordys of |the| lond & made
cities and tounys ca|s|telis
& templis and lordis placis.
Ақыл әрбір адамның өзіне пайдалы нәрсеге келісуін талап етті, және олар ұлдарын Евклидке өз қалауынша басқаруы үшін берді, ал ол оларға Масондық өнерін үйретті және оған геометрия деген ат берді, өйткені жоғарыда аталған қабырғалар мен орларды салу кезінде, суды сыртта ұстау үшін, ол халыққа жерді бөлуді үйреткен еді; және Исидор өзінің «Этимологияларында» Евклид бұл өнерді геометрия деп атайды дейді; осылайша осы ұлы ғалым оған ат беріп, өзінің тәрбиесіндегі елдің
лордтарының ұлдарына үйретті. Және ол оларға ереже берді: олар бір-бірін
«серік» деп атасын, басқаша емес, өйткені бәрі бір өнердің адамдары, бір текті тектен туған, лордтардың ұлдары. Сондай-ақ білімі ең көбі жұмыстың басқарушысы болып, шебер деп аталсын, және ережелер кітабында жазылған басқа да ережелер. Осылайша олар елдің лордтарымен бірге жұмыс істеп, қалалар мен қалашықтар, қамалдар мен ғибадатханалар және лордтардың сарайларын салды.
WHat tyme |that |the| chil
dren of i|s|rl dwellid [540]
|in| egypte they lernyd |the|
craft of masonry. And
afturward |th|ey were
dryuen ont of Egypte |th|ey
come in to |th|e lond of bihest
and is now callyd ierl|e|m
and hit was ocupied & char [Fol. 23 b.]
gys y holde. And |the| mak|yn|g
of |s|alomonis tempull |that|
Kyng Dauid be gan. k|yn|g [550]
dauid louyd well ma|s|ons
and he yaf hem ry|g|t nye
as |th|ey be nowe. And at |the|
makyng of |the| temple in
|s|alomonis tyme as hit
is seyd in |the| bibull in |the|
ii|i| boke of Regu in |ter|cio
Reg|um| Cap|itolo| quinto. That
Salomon had iii|i|. score
thow|s|and masons at [560]
his werke. And |the| kyngi|s| [Fol 24.]
|s|one of Tyry was |his| ma|s||ter|
ma|s|en. And other crony
clos hit is |s|eyd & in olde
bokys of ma|s|onry that
Salomon c|on|firmed |the| char
gys |that| dauid has fadir had
yeue to ma|s|ons. And |s|alo
mon hym |s|elf taught h|em|
here maners byt lityll [570]
differans fro the maners
that now ben u|s|yd. And fro
thens |this| worthy |s|ciens
was brought |in to fraunce
And in to many o|ther| regi|on|s [Fol. 24 b.]
Исраил балалары Мысырда тұрған кезде олар масондық өнерін үйренді. Кейін, Мысырдан қуылған соң, олар уәде етілген елге келді, ол қазір Иерусалим деп аталады, және онда ол қолданылып, ережелер сақталды. Және Сүлеймен ғибадатханасын салуды Дәуіт патша бастаған еді. (Дәуіт патша масондарды жақсы көрді, және оларға қазіргідей дерлік ереже берді.) Ал Сүлеймен заманында ғибадатхана салынған кезде, Киелі кітапта, Патшалар кітабының үшінші кітабында, бесінші тарауында айтылғандай, Сүлейменнің жұмысында сексен мың масон болды. Ал Тир патшасының ұлы оның бас масоны болды. Және басқа шежірелерде және масондықтың көне кітаптарында Сүлеймен әкесі Дәуіт масондарға берген ережелерді бекіткені айтылады. Және Сүлейменнің өзі оларға сол жердегі әдеп-ғұрыпты үйретті, қазір қолданылатын әдеп-ғұрыптардан аз ғана айырмашылығы бар. Ал сол жерден бұл ұлы ғылым
Францияға және басқа да көптеген елдерге жеткізілді.
SUmtyme ther w|as|
a worthye kyng in
ffrauns |that| was clepyd Ca
rolus |s|'c|undu|s |that| ys to |s|ey
Charlys |the| |s|ecunde. And |this| [580]
Charlys was elyte kyng
of ffrauns by the grace of
god & by lynage also. And
|s|u|mm|e men |s|ey |that| he was
elite by fortune ||the| whiche
is fals as by cronycle he
was of |the| kynges blode
Royal. And |this| |s|ame kyng
Charlys was a ma|s|on [Fol. 25.]
bi for |that| he was kyng. And [590]
af|ter| |that| he was kyng he louyd
ma|s|ons & cher|s|chid them
and yaf hem chargys and
ma|ner|ys at his deui|s|e |the| which|e|
|s||um| ben yet u|s|ed in fraunce
and he ordeynyd that |th|ey
|s|cholde haue a |s|emly onys
in |the| yere and come and
|s|peke to gedyr and for to be
reuled by ma|s|ters & felows [600]
of thynges a my|ss|e.
ANd |s||oo|ne af|ter| |that| come
|s|eynt ad habell in to Englond [Fol. 25 b.]
and he c|on||uer|tyd |s|eynt Albon
to cristendome. And |s|eynt
Albon lovyd well ma|s|ons
and he yaf hem fyr|s|t he|re|
charges & maners fyr|s|t
in Englond. And he or
deyned c|on|uenyent to pay [610]
for |the| trauayle. And af|ter|
|theat| was a worthy kyn|ge|
in Englond |that| was callyd
Athelstone and his yong
est |s|one lovyd well the
|s|ciens of Gemetry. and
he wy|s|t well|that| hand craft [Fol. 26.]
had the practyke of |the |s|ci
ens of Gemetry to well
as masons wherefore he [620]
drewe hym |to| c|on|sell and ler
nyd practyke of |that| |s|ciens
to his |s|peculatyf. For of |s|pec
culatyfe he was a ma|s||ter|
and he lovyd well ma
|s|onry and ma|s|ons. And
he bicome a mason hym
|s|elfe. And he yaf hem charg|es|
and names as hit is now
vsyd id Englond. and in [630]
othere countries. And he [Fol. 26 b.]
ordyned |that| |th|ey |s|chulde haue
re|s|onabull pay. And pur
cha|s|ed a fre patent of |the| k|y|ng
that they |s|choulde make a
|s|embly whan thei |s|awe re|-|
|s|onably tyme a c|u| to gedir to
he|re| counsel|le| of |the| whiche
Charges manors & |s|emble
as is write and taught |in| |th|e [640]
boke of our charges wher
for I leue hit at this tyme.
Бір кезде Францияда Carolus secundus, яғни Екінші Карл деп аталған ізгі патша болды, және бұл Карл Құдайдың рақымымен және текпен де Франция патшасы болып сайланды. Ал кейбір адамдар оны тағдырдың жазуымен сайланды дейді, бұл жалған, өйткені шежіре бойынша ол патшаның патшалық қанынан еді. Және дәл осы патша Карл патша болғанға дейін масон болған, ал патша болғаннан кейін масондарды жақсы көріп, бағалады, және оларға өз қалауынша ережелер мен әдеп-ғұрып берді, олардың кейбірі Францияда әлі қолданылады; және ол олардың жылына бір рет жиын өткізуін, келіп бірге сөйлесуін, және бұрыс кеткен барлық нәрсе бойынша шеберлер мен серіктердің басқаруында болуын белгіледі. Және көп ұзамай Әулие Адхабелл Англияға келіп, Әулие Албанды христиан дініне бұрды. Және Әулие Албан масондарды жақсы көрді, және оларға Англияда алғаш рет ережелері мен әдеп-ғұрпын берді. Және ол еңбегі үшін ақы төлеуге лайықты уақыттар белгіледі. Ал содан кейін Англияда Этельстан деп аталатын ізгі патша болды, және оның кенже ұлы геометрия ғылымын жақсы көрді, және ол қол өнерінің геометрия ғылымының практикасына масондардай жақсы ие екенін жақсы білді, сондықтан ол өзін кеңеске тартып, сол ғылымның практикасын өзінің теориясына қосып үйренді, өйткені теорияда ол шебер еді, және ол масондықты да, масондарды да жақсы көрді. Және ол өзі масон болды, және оларға қазір Англияда және басқа елдерде қолданылатындай ережелер мен аттар берді. Және ол оларға ақылға сыйымды ақы төленуін белгіледі және патшадан еркін патент алды: олар ақылға сыйымды уақыт көрген кезде жиын өткізіп, ол ережелер, әдеп-ғұрып және жиын туралы, біздің ережелер кітабымызда жазылып, үйретілгендей, өздерінің кеңесшілеріне бірге келуі үшін; сондықтан мен оны осы жолы қалдырамын.
GOod men for this
cau|s|e and |this| man|er|
ma|s|onry toke fir|s|te begyn|-| [Fol 27.]
nyng. hit befyll |s||um|tyme
|that| grete lordis had not |s|o
grete po|s||s| e|s||s|ions |that| they
myghte not a vaunce here
fre bigeton childeryn for [650]
|th|ey had so many. Therefore
they toke coun|s|ell howe |th|ey
my|g|t here childeryn ava|n|ce
and ordeyn hem one|s|tly to
lyue. And |s|ende af|ter| wy|s|e
mai|s|ters of |the| worthy |s|ci
ens of Gemetry |that| |they| thorou
here wy|s|dome |s|chold ordey/ne
hem |s||um| hone|s|t lyuyng [Fol. 27 b.]
Then on of them |that| had |the| [660]
name whiche was callyd
Englet |that| was most |s|otell
& wi|s|e founder ordeyned
and art and callyd hit ma
|s|onry. and so |with| his art ho
nestly he tho|g|t |the| childeren
of get lordis bi |the| pray
er of |the| fathers and |the| fre
will of here children. |the|
wiche when thei tau|g|t |with| [670]
hie Cure bi a |s|erteyn ty|me|
|th|ey were not all ilyke ab/ull
for to take of |the| for|s|eyde art [Fol. 28.]
Wherefore |the| for|s|ayde mai|s||ter|
Englet ordeynet thei were
pa|s||s|ing of conyng |s|chold
be pa|s||s|ing honoured. And
ded to call |the| c|on|nyn|ger| mai|s|ter|
for to enforme |the| la|s||s|e of c|on|
nyng ma|s|ters of |the| wiche [680]
were callyd ma|s|ters of no
bilite of witte and c|on|nyng
of |that| art. Ne|ver||th|ele|s||s|e |th|ei c|om|
maundid |that| thei |that| were la|s||s|e
of witte |s|chold not be callyd
|s|eruan|ter| ner |s|ogett but felau
ffor nobilite of here gentyll [Fol. 28 b.]
nlode. In this ma|n|e|r| was |the|
for|s|ayde art begunne |i|n |the|
lond of Egypte by |the| for|s|ayde [690]
mai|s||ter| Englat & so hit went
fro lond to londe and fro k|yn|g
dome to kyngdome af|ter| |that| ma|-|
ny yeris in |the| tyme of kyng
adhel|s|tone wiche was |s|um
tyme kynge of Englonde bi
his co|un|n|s|el|ler| and other gre|ter|
lordys of |the| lond bi c|om|yn
a|s||s|ent for grete defavt y
fennde amon|ger| ma|s|ons |th|ei [700]
ordeyned a certayne reule [Fol 29.]
a mongys hom on tyme of
|the| yere or in ii|i| yere as nede
were to |the| kyn|g| and gret
lordys of |the| londe and all |the|
comente fro |pr|oynce to |pr|o|yn|ce
and fro co|u|ntre to co|u|ntre
c|on|gregacions |s|cholde be made
by mai|s|ters of all mai|s||ter|s
ma|s|ons and felaus in the [710]
for|s|ayd art. And |s|o at |s|uche
c|on|gregac|o|ns they |that| be mad
ma|s|ters |s|chold be examined
of |the| articuls af|ter| writen. &
be ran|s|akyd whether thei be [Fol. 29 b.]
abull and kunnyn|g| to |the| |pr|
fyte of |the| lordys hem to serue
and to |the| honour of |the| for|s|aid
art and more o|uer| they |s|chulde
receyue here charge |that| they [720]
|s|chuld well and trewly di|s|
pende |the| goodys of here lordis
and as well |the| lowi|s|t as |the|
hie|s|t for they ben her lordys
for |the| tyme of whom |h|ei take
here pay for here cervyce
and for here trauayle. The
fir|s|te article ys this |that| e|uer|y
mai|s||ter| of |th|is art |s|chulde be
wy|s||s|e and trewe to |the| lord |that| he [730]
|s|eruyth di|s|pendyng his godis
trule as he wolde his awne
were di|s|pendyd. and not yefe
more pay to no ma|s|on than
he wot he may di|s|erue af|ter| |the|
derthe of korne & vytayl in |the|
c|o|ntry no fauour |with| stond|y|g
for e|uer|y ma|n| to be rewardyd
af|ter| his trauayle. The se|c|nd
article is this |that| e|uer|y ma|s||ter| [740]
of |this| art |s|cholde be warned
by fore to cum to his cogrega|t|
|that| thei com dewly but yf thei [Fol. 30 b.]
may a|s||s|cu|s|yd by |s|ume ma|ner|
cause. But ne|uer|le|s||s|e if |th|ey
be founde rebell at |s|uche c|on|
gregacions or fauty in eny
ma|ner| harme of here lordys
and reprene of this art thei
|s|chulde not be excu|s|yd in no [750]
ma|ner|e out take |per|ell of dethe
and thow they be in |per|yll of
dethe they |s|call warne |the|
mai|s||ter| |that| is pryncipall of |the|
gederyng of his de|s||s|e|s|e. |the|
article is this |that| no ma|s||ter|
take noprentes for la|s||s|e terme [Fol. 31.]
than vi|i| yer at |the| le|s|t. by
caus|e| whi |s|uche as ben |with| |i|
la|s||s|e terme may not |pro|fitely [760]
come to his art. nor abull
to serue truly his lorde to
take as a mason |s|chulde
take. The iii|i| article is |this|
|that| no ma|s||ter| for no |pro|fyte take
no prentis for to be lernyd
that is bore of bonde blode
fore bi cau|s|e of his lorde to
whom he is bonde woll tak|e|
hym as he well may fro [770]
his art & lede hym |with| h|ym| out
of his logge or out of his
place |that| he worchyth in for
his felaus |per|auen|ter| wold help
hym and debte for h|ym|. and
thereoff man|s|laughter my|g|t
ry|s|e hit is forbede. And also
for a nother cau|s|e of his art
hit toke begynnyng of grete
lordis children frely beget|yn| [780]
as hit is |i|seyd bi for. The
v. article is thys |that| no ma|s|ter|
yef more to his prentis in
tyme of his prenti|s|hode for
no |pro|phite to be take than he [Fol 32.]
note well he may di|s||s|erue
of |the| lorde |that| he |s|eruith |nor| not
|s|o moche |that| |the| lorde of |the| place
|that| he is taught |i|nne may
haue |s|um |pro|fyte bi his te|-| [790]
chyng. The v|i|. article is
this |that| no ma|s||ter| for no coue
ty|s|e ne|r| |pro|fite take no p|re|n
tis to teche |that| is un|per|fyte |that|
is to |s|ey havyng eny ma|ym|
for |the| whiche he may not
trewely worche as hym
ought for to do. The vi|i|.
article is this |that| np mai|s||ter| be [Fol. 32 b.]
y founde wittyngly or help [800]
or |pro|cure to be maynte|ner| &
|s|u|s|tey|ner| any comyn ny|g|twal
ker to robbe bi the whiche
ma|ner| of ny|g|twalkin|g|
thei may not fulfyll |ther| day|s|
werke and traueyell thorow
|the|c|on|dicion he|r| felaus my|g|t
be made wrowthe. The vii|i|
article is this |that| yf hit befall
|that| any ma|s|on |that| be |per|fyte and [810]
c|on|nyng come for to |s|eche
werke and fynde any vn|per|fit
and vnkunnyng worchyng [Fol. 33.]
|the| ma|s||ter| of |the| place |s|chall re
ceyue |the| |per|fite and do a wey |the|
vn|per|fite to |the| |pro|fite of his lord
The ix. article is this |th|at
no mai|s||ter| |s|chall supplant
a nother for hit is |s|eyd in |the|
art of ma|s|onry |that| no man [820]
|s|cholde make ende |s|o well
of werke bigonne bi a no
ther to |the| |pro|fite of his lorde
as he bigan hit for to end
hit bi his maters or to wh|om|e
he |s|cheweth his maters.
This councell ys made bi dy [Fol. 33 b.]
uers lordis & mai|s|ters of
dyvers |pro|vynces and di|uer|s
c|on|gregacions of ma|s|onry [830]
and hit is to wyte |that| who |that|
covetyth for to come to the
|s|tate of |that| for|s|eyd art hit be
hoveth hem fyrst |pri|ncypally
to god and holy chyrche &
all halowis and his mas|ter|
and his felowis as his a|wn|e
brotheryn. The |s|econde poynt
he mo|s|t fulfylle his dayes
werke truly |that| he takyth for [840]
his pay. The. ii|i|. |point| he can [Fol. 34.]
hele the councell of his felo|ws|
in logge and in chambere
and in e|uer|y place |ther| as ma|s||on|s
beth. The iii|i|. poynt |that| he be
no di|s||s|eyver of |the| for|s|eyd art
ne do no |pre|iudice ne |s|u|s|teyne
none articles ayen|s|t |the| art
ne a yen|s|t none of |the| art
but he |s|chall |s|u|s|teyne hit [850]
in all honovre in as moche
as he may. The. v. poynt
whan he schall take his
pay |that| he take hit mekely
as the tyme ys ordeynyd bi [Fol. 34 b.]
the mai|s||ter| to be done and |that|
he fulfylle the accepcions
of trauayle and of his re|s|t
y ordeyned and |s|ette by |the|
mai|s||ter|. The. v|i|. poynt yf [860]
eny di|s|corde |s|chall be bitwe
ne hym & his felows he
|s|chall a bey hym mekely &
be stylle at |the| byddyng of
his ma|s||ter| or of |the| wardeyne
of his ma|s||ter| in his ma|s||ter|s
absens to |the| holy day fo|-|
lowyng and |that| he accorde
then at |the| di|s|pocion of his
felaus and not upon |the| wer [870]
keday for lettyng of here
werke and |pro|fyte of his lord
The. vi|i|. poynt |that| he covet
not |the| wyfe ne |the| doughter
of his ma|s|ters no|ther| of his
felaws but yf hit be in ma|-|
tuge nor holde c|on|cubines
for dy|s|cord |that| my|g|t fall a
monges them. The. vii|i|
poynt yf hit befalle hym [880]
ffor to be wardeyne vndyr
his ma|s||ter| |that| he be trewe mene
bitwene his ma|s||ter| & his [Fol. 35 b.]
felaws and |that| he be be|s|y in
the ab|s|ence of his ma|s||ter| to
|the| honor of his ma|s||ter| and |pro||-|
fit to |the| lorde |that he |s|erueth
The. iX. poynt yf he be wy|s|er
and |s|otellere |th|an his felawe
worchyng |with| hym in his [890]
logge or in eny other place
and he |per||s|eyue hit |that| he |s|chold
lefe the stone |that| he worchyt a|-|
pon for defawte of c|on|nyng
and can teche hym and a
mende |the| |s|tone he |s|chall en/forme
hym and helpe h|im| |that| the more
loue may encre|s|e among h|em|
and |that| |the| werke of |the| lorde be not [900]
lo|s|t. Whan the ma|s||ter| and |the| fe
lawes be for warned ben y
come to |s|uche c|on|gregac|on|ns
if nede be |the| Schereffe of |the|
countre or the mayer of |the|
Cyte or alderman of |the| town|e|
in wyche the c|on|gregac|on|s ys
hold|en| |s|chall be felaw and so
ciat to |the| ma|s||ter| of the c|on|gre
gacion in helpe of h|ym| ayenst re [910]
belles and vpberyng |the| ry|g|t
of the reme. At |the| fyrst beg|yn| [Fol. 36 b.]
nyng new men |that| ne|uer| we|re|
chargyd bi fore beth charged
in |th|is manere that |s|chold
neuer be theuys nor |th|euys
meynteners and |that| |s|chuld
tryuly fulfyll he|re| dayes
werke and truayle for he|re|
pay that |th|ey |s|chull take of [920]
here lord and trewe a coun|t|
yeue to here felaus in th|yn|
gys |that| be to be a countyd of
hem and to here and hem
loue as hem |s|elfe and they
|s|chall be trew to the kynge
of englond and to the reme
and that they kepe |with| all |ther|
my|g|t and all the articles
a for |s|ayd. Af|ter| that hit |s|chall [930]
be enqueryd if ony ma|s||ter| or
felaw that is y warnyd haue
y broke ony article be for|s|ayd
the whiche if they haue done
hit schall be de termyned |ther|.
Therefore hit is to wyte if
eny ma|s||ter| or felawe that is
warnyd bifore to come to
|s|uche c|on|gregac|on|ns and be
rebell and woll not come or [Fol. 37 b.]
els haue tre|s|pa|s||s|ed a yen|s|t
any article befor|s|ayd if hit
may be |pro|uyd he |s|chall for|-|
|s|were his ma|s|onri and |s|chal
no more v|s|e his craft. The
whiche if he |pre||s|ume for to do
|the| Sc|her|efe of |the| countre |in| |the| which
he may be founde worchyn|ge|
he |s|chall |pri||s|on h|im| & take all
his godys |in| to |the| kynges hond [950]
tyll his |gra|ce be |gra|ntyd h|im| & y |s|che
wed for |this| cau|s|e |pri|ncipally w|her|
|th|es c|on|gregat|on|ns ben y ordeyned
that as well the lowist as [Fol 38.]
as the hie|s|t |s|chuld be well
and trewely y |s|eruyd in
his art bifore|s|ayd thorow
owt all the kyngdom of
Englond. Amen |s|o mote
hit be [960]
Игі адамдар, масондық осы себеппен және осы жолмен алғаш бастау алды. Кейде ұлы лордтардың иеліктері жеткілікті үлкен болмай, олар өздерінің
заңды некеден туған балаларын ілгерілете алмайтын еді, өйткені балалары көп болатын, сондықтан олар балаларын қалай ілгерілетіп, оларды абыройлы өмір сүруге қалай орналастыруға болатыны туралы кеңес құрды. Және олар геометрияның құрметті ғылымының дана шеберлерін шақыртты, сол шеберлер өз даналығымен оларға абыройлы тіршілік белгілесін. Сонда олардың бірі, аты Энглет деген, ең зерек әрі дана негізін салушы, бір өнер белгілеп, оны Масондық деп атады, және сол өнермен ол ұлы лордтардың балаларын абыроймен үйретті, әкелердің өтініші бойынша және балаларының өз еркімен; олар жоғары қамқорлықпен белгілі бір мерзім үйретілген соң, бәрі бірдей жоғарыда аталған өнерді қабылдауға қабілетті болған жоқ, сондықтан жоғарыда аталған шебер Энглет білімі асқандардың құрметі де асқан болсын деп белгіледі, және білімдірек шеберді білімі кем шеберлерді үйретуі үшін шебер деп атайтын етті, олар ақыл мен осы өнердегі білімнің ізгілігіне қарай шебер деп аталды. Алайда олар ақылы кемдерді қызметші де, бағыныштысы да емес, серік деп атау керек деп бұйырды, текті қандарының ізгілігі үшін. Осылайша жоғарыда аталған өнер Мысыр елінде жоғарыда аталған шебер Энглеттің қолымен басталды, және ол елден елге, патшалықтан патшалыққа тарады. Одан кейін көп жылдар өткен соң, бір кезде Англияның патшасы болған Этельстан заманында, оның кеңесшілері мен елдің басқа да ұлы лордтары жалпы келісіммен, масондар арасында үлкен кемшілік табылғандықтан, олардың арасына белгілі бір ереже белгіледі: жылына бір рет, немесе патшаға және елдің ұлы лордтарына және бүкіл қауымға қажет болса үш жылда бір рет, өлкеден өлкеге, елден елге, жоғарыда аталған өнердегі барлық шеберлердің, масондар мен серіктердің шеберлері арқылы жиындар шақырылсын, және осындай жиындарда шебер болғандар төменде жазылған баптар бойынша сұралып, оларға қызмет ететін лордтардың пайдасына және жоғарыда аталған өнердің абыройына қабілетті әрі білікті ме деп тексерілсін. Және одан бөлек, олар лордтарының игілігін, төмендегісінен жоғарғысына дейін, адал әрі дұрыс жұмсауға тиіс деген ереже қабылдасын, өйткені олар сол кезде олардың лордтары, олардан қызметі мен еңбегі үшін ақы алады.
Бірінші бап мынау,— Осы өнердің әрбір шебері өзі қызмет ететін лордқа дана әрі адал болсын, оның дүние-мүлкін өзінікіндей адал жұмсасын, елдегі астық пен азық-түліктің қымбаттығына қарай, бір де бір масонға оның лайығынан артық ақы бермесін, ешбір жақтылық болмасын, өйткені әрбір адам еңбегіне қарай сыйлық алуға тиіс.
Екінші бап мынау,— Осы өнердің әрбір шеберіне алдын ала ескертілсін, ол өз жиынына тиісті уақытта келсін, егер оны қандай да бір себеппен кешіруге болмаса. Алайда егер олар осындай жиындарда бағынбай қалса, немесе лордтарына қандай да бір зиян келтіріп, осы өнерге сын тудырса, олар өлім қаупіне ұшырамай ешбір жолмен кешірілмесін, ал өлім қаупінде болса да, жиынды басқаратын бас шеберге өз ажалы туралы хабарлайды.
Үшінші бап мынау,— Ешбір шебер жеті жылдан кем мерзімге шәкірт алмасын, өйткені одан қысқа мерзімдегілер оның өнеріне пайдалы түрде жете алмайды және өз лордына адал қызмет етіп, масон алуға тиіс нәрсені ала алмайды.
Төртінші бап мынау,— Ешбір шебер ешбір пайда үшін құл қанынан туған шәкіртті үйретуге алмасын, өйткені оның лорды, оған құл болған, оны қалағанындай өнерінен алып, өзімен бірге ложасынан немесе жұмыс істейтін орнынан алып кетуі мүмкін, ал оның серіктері, мүмкін, оған көмектесіп, оның үшін таласады, және соның салдарынан кісі өлімі туындауы мүмкін, сондықтан бұл тыйым салынған. Және тағы бір себеппен: өнер жоғарыда айтылғандай, заңды некеден туған ұлы лордтардың балаларынан басталған.
Бесінші бап мынау,— Ешбір шебер өзінің шәкіртіне шәкірттік уақытында, ешбір пайда үшін, өзі қызмет ететін лордтан лайық болатынынан артық бермесін, сондай-ақ ол үйретілетін орынның лорды оның үйретілуінен қандай да бір пайда алатындай көп те бермесін.
Алтыншы бап мынау,— Ешбір шебер ешбір ашкөздікпен, пайдамен, жетілмеген, яғни өзі тиісті түрде жұмыс істей алмайтындай мүгедектігі бар адамды үйретуге шәкірт алмасын.
Жетінші бап мынау,— Ешбір шебер біліп отырып, түнде жүріп тонайтын қандай да бір адамды қолдаушы әрі қамқоршы болғаны табылмасын, оған көмектеспесін және оған жол ашпасын; осындай түнде жүру салдарынан олар күндізгі жұмысы мен еңбегін атқара алмайды, және соның салдарынан олардың серіктері ашуланып қалуы мүмкін.
Сегізінші бап мынау,— Егер қандай да бір кемел әрі білікті масон жұмыс іздеп келіп, жетілмеген әрі білімсіз жұмыс істеп жатқан адамды тапса, орынның шебері кемелін қабылдап, жетілмегенін, лордының пайдасы үшін, шеттетуге тиіс.
Тоғызыншы бап мынау,— Ешбір шебер екіншісін ығыстырмасын, өйткені масондық өнерінде ешбір адам басқа біреу бастаған жұмысты лордтың пайдасына оны бастаған адамдай жақсы аяқтай алмайды деп айтылған, оны өз істерімен аяқтау үшін, немесе өз істерін көрсететін адамға.
Бұл кеңесті масондықтың түрлі өлкелеріндегі және түрлі жиындарындағы түрлі лордтар мен шеберлер құрды, және ол мынау: жоғарыда аталған өнердің дәрежесіне жетуді қалаған адамдарға
ең алдымен, бастысы, Құдайға және қасиетті шіркеуге, барлық әулиелерге, өзінің шеберіне және өзінің серіктеріне өз бауырларындай борышты болу қажет.
Екінші тармақ,— Ол өз ақысы үшін алатын күндік жұмысын адал орындауға тиіс.
Үшінші тармақ,— Ол ложада да, бөлмеде де, масондар болатын әрбір жерде серіктерінің кеңесін жасыра алуға тиіс.
Төртінші тармақ,— Ол жоғарыда аталған өнерге алдамшы болмасын, зиян келтірмесін, өнерге де, өнердің ешбір адамына да қарсы баптарды қолдамасын, қайта оны қолынан келгенше толық құрметпен қолдасын.
Бесінші тармақ,— Ақысын алатын кезде оны кішіпейілділікпен алсын, шебер белгілеген уақытта, және шебер белгілеген әрі тағайындаған еңбек пен демалыстың келісілген тәртібін орындасын.
Алтыншы тармақ,— Егер оның серіктерімен арасында қандай да бір келіспеушілік болса, ол шеберінің, немесе шебері жоқта шебері тағайындаған қадағалаушының бұйрығына кішіпейілділікпен бағынып, келесі мереке күніне дейін тыныш болсын, содан кейін серіктерінің шешімі бойынша келіссін, жұмыс күні емес, олардың жұмысына және лордтың пайдасына кедергі келтірмеу үшін.
Жетінші тармақ,— Ол өз шеберлерінің де, серіктерінің де әйеліне де, қызына да көз тікпесін, неке арқылы болмаса, және арада туындауы мүмкін алауыздық үшін кәнизак ұстамасын.
Сегізінші тармақ,— Егер ол шеберінің қол астында қадағалаушы болып қалса, ол шебері мен серіктерінің арасында адал делдал болсын, шебері жоқта шеберінің абыройы мен өзі қызмет ететін лордтың пайдасы үшін қызу еңбек етсін.
Тоғызыншы тармақ,— Егер ол ложада немесе басқа жерде бірге жұмыс істейтін серігінен дана әрі зерек болса, және серігі білімі жетпегендіктен өзі өңдеп жатқан тасты тастап кетуге тиіс болатынын байқаса, оған үйретіп, тасты түзете алатын болса, оған түсіндіріп, көмектессін, сонда арасында сүйіспеншілік арта түсіп, лордтың жұмысы жоғалып кетпесін.
Шебер мен серіктерге алдын ала ескертілгенде, олар осындай жиындарға келген соң, қажет болса, жиын өтетін өлкенің шерифі, немесе қаланың мэрі, немесе қалашықтың олдермені жиынның шеберіне серік әрі көмекші болып, бүлікшілерге қарсы және патшалықтың құқығын қолдау үшін оған жәрдем береді. Алғашқы бастауда бұрын ешқашан ережеге тартылмаған жаңа адамдарға мынадай міндет жүктеледі,— Олар ешқашан ұры да, ұрылардың қамқоршысы да болмайды, және өз лордынан алатын ақылары үшін күндік жұмысы мен еңбегін адал орындайды, және серіктеріне есептелуге тиіс істерде адал есеп береді, оларды тыңдап, өздерін сүйгендей сүйеді. Және олар Англия патшасына және патшалыққа адал болады, және оны, жоғарыда аталған барлық баптармен бірге, бар күшімен сақтайды. Осыдан кейін ескертілген қандай да бір шебер немесе серік жоғарыда айтылған қандай да бір бапты бұзды ма деп тексеріледі, және егер бұзған болса, ол сонда шешіледі. Сондықтан, егер ондай жиындарға келуге алдын ала ескертілген қандай да бір шебер немесе серік бағынбай, келмесе, немесе жоғарыда аталған қандай да бір бапты бұзса, егер ол
дәлелденсе, ол өзінің Масондығынан бас тартуға ант етеді және бұдан былай өз өнерімен айналыспайды; егер ол оған батылы барса, ол жұмыс істеп жүрген жерінде табылған өлкенің шерифі оны түрмеге қамап, оған рақым берілгенше және көрсетілгенше барлық мүлкін патшаның қолына алады. Бұл себептен, бастысы, жоғарыда аталған өнерінде төмендегісі де, жоғарғысы да жақсы әрі дұрыс қызмет көруі үшін, бұл жиындар Англия патшалығының бүкіл аумағында тағайындалды. Әумин: Солай болсын.
